Ιερατικά άμφια

Η κατηγορία των ιερατικών αμφίων περιλαμβάνει κυρίως επιτραχήλια,επιγονάτια, επιμανίκια, ωμοφόρια και μία μίτρα και των λειτουργικών πολλούς επιτάφιους,μερικούς αέρες και ένα αντιμήνσιο. Οι μικρότερες ή μεγαλύτερες διαφοροποιήσεις,που παρουσιάζουν τα είδη αυτά κατά τη μεταβυζαντινή περίοδο σε σχέση με τη βυζαντινή, όσον αφορά στη μορφή και στο διάκοσμο τους, δημιουργούν την ανάγκη παράθεσηςς των βασικών χαρακτηριστικών τους για την καλύτερη στη συνέχεια κατανόηση των εξεταζόμενων κειμηλίων.

Ωμοφόριο:

Είναι το διακριτικό άμφιο του επισκοπικού βαθμού από τους πρώτους κιόλας αιώνες μετά την επικράτηση του Χριστιανισμού και έχει σχήμα πλατιάς ταινίας λειτουργού μεγάλου μήκους, η οποία περιβάλλει τους ώμους. Παλαιότερα οι αρχιερείς το φορούσαν πάνω από το φελώνιο και στη συνέχεια πάνω από τον σάκκο. Παραμένει σ’όλη τη διάρκεια της Βυζαντινής περιόδου και μέχρι σήμερα το σπουδαιότερο χαρακτηριστικό του επισκοπικού αξιώματος .

Ο αρχιερέας φορά το ωμοφόριο μέχρι την ανάγνωση του Ευαγγελίου στη συνέχεια το αποθέτει επάνω στην Αγία Τράπεζα, σε ένδειξη σεβασμού προς το πρόσωπο του Κυρίου, την παρουσία του οποίου συμβολίζει το ευαγγέλιο.

Η διακόσμηση του περιλαμβάνει ένα κυκλικό ύφασμα στον τράχηλο, τον «πόλο», με κεντημένη παράσταση του Χριστού ως Αμνού ή ως Μεγάλου Αρχιερέως, ενώ η
λοιπή επιφάνεια κοσμείται συνήθως με τέσσερις επερραμμένους σταυρούς, οι οποίοι φέρουν παραστάσεις άλλοτε στο κέντρο και άλλοτε στις κεραίες.

Μετά τα μέσα του 17ου αιώνα, ο διάκοσμος γίνεται απλούστερος και περιλαμβάνει μόνον μία μορφή σε κάθε σταυρό, όπως στο ωμοφόριο του επισκόπου Καλλίστου της μονής Δουσίκου, όπου στους τέσσερις σταυρούς εικονίζονται αντίστοιχα η Θεοτόκος, ο Πρόδρομος, σε στάση δεήσεως προς τον Χριστό – Αρχιερέα του πόλου, και οι δύο κορυφαίοι, Πέτρος και Παύλος.Κεντημένες είναι και οι παρυφές του αμφίου, οι «ποταμοΓ, με επιγραφές συμβολικές ή αφιερωτικές.

Επιτραχήλιον:

Η λέξη επιτραχήλιο ή περιτραχήλιο, εξεταζόμενη ετυμολογικά, αναφέρεται σε κάτι που φοριέται γύρω από το λαιμό . Έχει μορφή στενόμακρης λουρίδας υφάσματος – φαρδύτερης από το οράριο του διακόνου και στενότερης από το ωμοφόριο του επισκόπου   η οποία, αφού περιβάλλει το λαιμό  , κατεβαίνει μπροστά στο στήθος σε διπλή σειρά και συνδέεται με κομβία ή κωδωνίσκους, για να καταλήξει τελικά σε χρυσούς ή πολύχρωμους μεταξωτούς θυσάνους.

Λόγω της ιδιαίτερης σημασίας του στην Ορθόδοξη κυρίως εκκλησία απέκτησε από πολύ νωρίς διάφορους συμβολισμούς, οι οποίοι δεν συμβαδίζουν με την συνήθη εικονογράφηση του, αλλά έχουν ως αντικείμενο το Θείον Πάθος ή την εκπορευόμενη Θεία Χάρη.

Η διακόσμηση του αμφίου περιλαμβάνει τον Χριστό-Αρχιερέα στον τράχηλο και στις κάθετες λουρίδες τον Ευαγγελισμό ή τη Δέηση,με ομάδες προφητών, αποστόλων,ω ιεραρχών, μαρτύρων ή διαφόρων αγίων που ακολουθούν, όπως μπορεί κανείς να διαπιστώσει στη συντριπτική πλειοψηφία των μετεωρίτικων επιτραχηλίων.

Επιμανίκια:

Είναι μακρυά μανικέτια, τα οποία χρησιμοποιούν οι λειτουργοί για να καλύψουν το κάτω μέρος των μανικιών του στιχαρίου, αρχικά του αρχιερατικού. Ετυμολογικά σημαίνουν κάτι που φοριέται πάνω από το μανίκι και πιθανώς προέρχονται από τα συγκλητικά και αυτοκρατορικά λωρία. Κατά τον 15ο αιώνα φοριούνται και από τους ιερείς, ενώ στους χρόνους μετά την Άλωση η χρήση τους επεκτάθηκε και στους διακόνους. Ο συμβολισμός τους έχει ως αντικείμενο το Θείον Πάθος και συνδέεται με τα δεσμά ή τις χειροπέδες του Κυρίου, την ώρα των Παθών.

Επιγονάτιο:

 

Το επιγονάτιο, αποτελεί διακριτικό του επισκοπικού αξιώματος. Η ονομασία αυτή, που επικράτησε από τον 12ο αιώνα και εξής, αντικαθιστώντας παλαιότερη του «εγχειρίου» και  χρησιμοποιείται στο εξής για να προσδιορίζει το άμφιο εκείνο που είναι κεντημένο σε ύφασμα, στερεωμένο πάνω σε ρομβοειδούς σχήματος χαρτόνι στο ύψος ακριβώς του γονάτου . Στα μεταβυζαντινά χρόνια η χρήση του γενικεύεται σε όλους τους αξιωματούχους κληρικούς .

Ο συμβολικός παραλληλισμός του με το «λέντιο«, που χρησιμοποίησε ο Κύριος κατά την απόνιψη των ποδιών των μαθητών του στο Μυστικό Δείπνο  και ο Πιλάτος των χεριών του στη διάρκεια της δίκης του Χριστού, διατηρήθηκε μέχρι και τη Μεταβυζαντινή περίοδο.

Μίτρα:

Το σχήμα, που υιοθετήθηκε γενικότερα για την αρχιερατική μίτρα, έχει ως πρότυπο τα στέμματα των Παλαιολόγων και τα καλύμματα της κεφαλής των βυζαντινών αρχόντων
και κατασκευάζεται από ύφασμα μάλλινο, βελούδο ή μεταξωτό.

Η αρχιερατική μίτρα καθιερώθηκε ως στοιχείο του λειτουργικού ενδύματος στην Ανατολή στους χρόνους μετά την Άλωση, εκτός από την περίπτωση του πατριάρχη Αλεξανδρείας, που είχε το δικαίωμα να ιερουργεί με καλυμμένη την κεφαλή και έφερε παράλληλα με τον Πάπα το προνόμιο αυτό. Η μιτροφορία στην ανατολική εκκλησία διαδίδεται κυρίως την εποχή του Κυρίλλου Λούκαρι, που από πατριάρχης Αλεξανδρείας έγινε Οικουμενικός, στα 1621. Οι σχολιαστές τότε έδωσαν στο άμφιο το συμβολισμό του ακάνθινου στεφάνου, που υποχρεώθηκε να φορέσει ο Κύριος κατά τον εμπαιγμό του από τους Ιουδαίους.