εορτολόγιο

Τα Ευχολόγια είναι ένα από τα κυριότερα λειτουργικά βιβλία της εκκλησίας που περιέχουν συλλογή κειμένων της Θείας Λατρείας, των Λειτουργιών και όλων των μυστηρίων.

«Τυπικό» είναι το λειτουργικό βιβλίο που περιέχει οδηγίες για τη λατρεία της Εκκλησίας μας. Διασφαλίζει την τάξη και προστατεύει τη λατρεία από υποκειμενικές αυθαιρεσίες και είναι ο σπουδαιότερος οδηγός της λατρείας.

Ο Απόστολος Παύλος συνιστά «πάντα ευσχημόνως και κατά τάξιν γινέσθω» και ο Άγιος Συμεών Θεσσαλονίκης υπογραμμίζει «Τάξις συνέχει πάντα» και σε άλλο σημείο γράφει: «Εν τη εκκλησία, μιμουμένη των ουρανών, τάξιν δει είναι θείαν και πολιτεύεσθαι».

Το Τυπικό είναι το σύνολο των διατάξεων για το πώς πρέπει να τελούνται οι τακτικές κυρίως ιερές ακολουθίες, οι οποίες κατά την ιστορική πορεία υπέστησαν ποικίλες εξελίξεις και επομένως παρουσιάζουν αρκετές παραλλαγές. Παρέχει, επίσης, σποραδικές μαρτυρίες για το χρώμα των ιερών αμφίων.

Μαρτυρίες για το χρώμα των ιερών αμφίων αντλούμαι από τα Ευχολόγια.

1)Βάπτιση

Το χρώμα του ενδύματος όσων βαπτίζονταν ήταν λευκό και το ύφασμα λινό , όπως αναφέρει και ο Κύριλλος Ιερουσαλήμ (313-387) μια φορά σε μια ομιλία του σχετικά με τα μυστήρια του Πάσχα. Μεταξύ αυτών είπε : “Πάντα να‘ ναι λευκά τα ρούχα σου….. Αφού βγάλεις τα παλιά σου ρούχα και φορέσεις τα πνευματικά λευκά ρούχα, πρέπει πάντα να‘ σαι στα λευκά ντυμένος».

Σε καμιά περίπτωση δεν σου λέμε να φοράς πάντα άσπρα ρούχα. Αλλά να φέρεις επάνω σου την αληθινή αστραφτερή ένδυση του πνευματικού λευκού χρώματος”. Να είσαι σε θέση να πεις, όπως είπε και ο Προφήτης Ησαΐας 1155 : «Την ψυχή μου χαίρω στον Θεό, διότι με έντυσε με το χιτώνα και με περιέβαλλε με το ένδυμα της χαράς». Η λευκή ένδυση θα πρέπει να σου θυμίζει λοιπόν την φωτεινή ένδυση της ψυχής.

Και ο Αμβρόσιος (374-397) λέγει : «πρέπει ο ρουχισμός του βαπτιζόμενου να είναι «ένα σημάδι, ότι απέβαλε από πάνω του τη συσκευασία των αμαρτιών και φόρεσε τα απέριττα ενδύματα της αγνότητας»

2)Γάμος

Μαρτυρία για το χρώμα των ιερών αμφίων για το μυστήριο του γάμου έχουμε από τονκώδικα 105 της Μ.Λαύρας του 15 ου αι. Είναι η περίοδος που το μυστήριο τελείται ανεξάρτητα από τη Θεία Λειτουργία. Σύμφωνα με τον παραπάνω κώδικα το χρώμα είναι λευκό.

3)Χειροτονία

Χειροτονία του Επισκόπου

Μαρτυρία για τη χειροτονία του Επισκόπου έχουμε από το ευχολόγιο του 14 ου αιώ. Χειρόγραφο της βιβλιοθήκης Ιεράς Μονής Αγίου Σάββα ηγιασμένου, νυν πατριαρχική βιβλιοθήκη Ιεροσολύμων: «Είτα προσκαλείται τους επισκόπους, οι και ερχόμενοι μετά φαινολίων λευκών και προσκυνούντες κατά συζυγίαν, κάθηνται εν τοις προευτρεπισμένοις θρόνοις. Και τελευταίον προσκαλείται τον υποψήφιον ος και ερχόμενος μετά φαινολίου λευκού και επιτραχηλίου […] λαβών το ωμοφόριον, περιτήθησι τω τραχήλω του χειροτονουμένου».

Βλέπουμε δηλαδή από το Ευχολόγιο ότι την ημέρα της χειροτονίας όλοι οι επίσκοποι λευκοφορούν και ο υποψήφιος ενδύεται φαιλόνιο λευκού χρώματος. Το ωμοφόριο τίθεται στον χειροτονηθέντα, για να τονισθεί η ενότητα των βαθμών της ιερωσύνης, το «ενιαίον της ιερωσύνης» 1190 , το οποίο είναι πάντα λευκό.

Χειροτονία Πρεσβυτέρου

Μαρτυρίες από τα ευχολόγια για το χρώμα των ιερών αμφίων του πρεσβυτέρου δεν έχουμε. Το κενό αυτό αναπληρώνει ο Συμεών Θεσσαλονίκης στο έργο του Περίτων ιερών χειροτονιών . Ο χειροτονούμενος, γράφει ο ιερός πατήρ, περιβάλλεται λευκό φαιλόνιο, και εξηγεί ότι είναι λευκό, «για την καθαρότητα και αγιωσύνη».Από το βίο του Μωυσή του Αιθίοπα πληροφορούμαστε ότι την ημέρα της χειροτονίας του εις πρεσβύτερον ο επίσκοπος του είπε: « Να Μωυσή τώρα άσπρησες και έγινεςολόλευκος».Και απάντησε με πραότητα «Πάτερ,τα έξωθεν ελευκάνηθησαν ή τα έσωθεν.

Χειροτονία Διακόνου

Από τα Ευχολόγια δεν έχουμε πληροφορίες για τον πρώτο βαθμό της ιεροσύνης. Το κενό καλύπτει ο Συμεών Θεσσαλονίκης στο έργο του Περί των ιερών Χειροτονιών όπου ομιλεί για λευκό στιχάριο την ημέρα της χειροτονίας,και εξηγεί ότι είναι λευκό για το καθαρό της δόξης του Θεού , και περιβάλλεται ωράριο γιατί είναι εις τύπον των αγγέλων ο διάκονος.

Χειροτονία Διακόνισσης

Η χειροτονία της διακονίσσης τελείται από τον επίσκοπο και διαφέρει σε ελάχιστα μόνο σημεία από την χειροτονία του διακόνου. Δεν κλείνει τα πόδια της μπροστά στην Αγία Τράπεζα και τελείται στο ίδιο ακριβώς σημείο που τελείται και η χειροτονία του διακόνου στη Θεία Λειτουργία. Ο κώδικας Παρισίων του 11 ου αι, αναφέρει: «Μετά το Αμήν περιτίθισι το διακονικό ωράριον» 1197 χωρίς να κάνει αναφορά στο χρώμα και ασφαλώς θα εννοεί το λευκό χρώμα, ό,τι δηλαδή και στη χειροτονία του διακόνου.

4) Εξόδιος Ακολουθία

Το χειρόγραφο του 15 ου αιώνα της βιβλιοθήκης της Ι.Μ. Παντοκράτορος του Αγίου Όρους, που μιλάει για την τάξη «εί τελευτήσαντος μοναχού», σημειώνει τα ακόλουθα: «ο δε ιερεύς εισελθών εις το βήμα, φορένει στολήν πορφυράν και θυμιάζει το λείψανον σταυροειδώς». Από το χειρόγραφο αυτό πληροφορούμαστε ότι ο ιερέας ενδύεται πορφυρά άμφια και όχι λευκά.

Στο βίο του ιερού Χρυσοστόμου, αναφέρονται τα εξής: «Διαισθανόμενος τον θάνατό του ζήτησε από τον φύλακα ιερέα του ναού αγίου Βασιλίσκου να περιβληθεί «ολόλευκα άμφια» για να ιερουργήσει». Παρόμοια πληροφορία έχουμε και στη βιογραφία του Δυτικού αγίου Γερμανού επισκόπου Αυξέρης(378-448).

Ο Συμεών Θεσσαλονίκης στο έργο του Περί του τέλους ημών και της ιεράς τάξεως της κηδείας, γράφει τα ακόλουθα: «Έτσι παρέλαβε η εκκλησία να κηδεύει τον πιστό αδελφόν, που πέθανε. Αν μεν είναι αρχιερεύς και ιερεύς τον ευπρεπίζει με τα χέρια ιερέων, επειδή είναι όλος ιερός. Αυτοί δε τον ντύνουν με καθαρά ενδύματα του σχήματός τον…Ύστερα, αφού τον περιζώσουν, τον ντύνουν από επάνω με τα αρχιερατικά ή τα ιερατικά άμφια και τον βάζουν στα πόδια καινούργια υποδήματα ».

Η εξόδιος ακολουθία τελείται με λευκά άμφια,το χρώμα της Ανάστασης και του φωτός, γιατί η υμνολογία της ακολουθίας είναι αναστάσιμη και ευφρόσυνη . Στη Ρωσία πρώτη φορά επίσημα πρότειναν στους κληρικούς της Αγίας Πετρούπολης να φορέσουν μαύρες στολές το έτος 1730 για να πάρουν μέρος στην εξόδιο ακολουθία του αυτοκράτορα Πέτρου β ́.Από τότε τα μαύρα άμφια εισήχθησαν στην εξόδιο ακολουθία και στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή στη Ρωσία.

Πηγή: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο-Τμήμα Θεολογίας.