Αγία Σοφία. Από τον γλυπτό διάκοσμο μέχρι το ψηφιδωτό της Δέησης.

Πριν ξεκινήσουμε το ταξίδι μας στην υπέροχη Αγία Σοφία, θα θέλαμε να αναφέρουμε ότι η «αφορμή» για να γράψουμε το παρακάτω άρθρο αποτελεί ο εξής προβληματισμός που  που μας τέθηκε πρόσφατα σε μια συζήτηση με έναν εξαιρετικό πνευματικό άνθρωπο και τον βάζουμε στη δημόσια συζήτηση για να αντιληφθούμε όλοι πως οι σταθερές μας ήταν και παραμένουν λίγες και συγκεκριμένες : «Αν η καρδιά σας σταματούσε να χτυπά τα επόμενα λεπτά, θα ήσασταν έτοιμοι να βρεθείτε μπροστά στον Αιώνιο Κριτή, με ήρεμη τη συνείδησή σας; Πόσο γαλήνιοι θα αισθανόσασταν μέσα σας, πόσο καθαρή θα είχατε την καρδιά σας, πόσο περήφανοι θα ήσασταν για τη ζωή σας;»

Συνέχισε λέγοντας «Πριν απαντήσετε, θυμηθείτε μόνο τα λόγια του Αποστόλου Παύλου, σε μια από τις Επιστολές του, όταν μας μίλησε για την «Ειρήνη με τον Θεό» στη ψυχή μας και τι σημαίνει αυτή η Ειρήνη για τον καθένα και τη καθεμιά από όλους εμάς… Κυρίως όμως κατάλαβε ότι η Ειρήνη του Θεού μέσα μας συνδέεται και ταυτίζεται με τη καθαρότητα της Πίστης μας σε Αυτόν και στο Πανάγιο Θέλημά Του»

Επιστολή Αποστόλου Παύλου προς Ρωμαίους Κεφάλαιο 5 (ε΄) Δικαιωθέντες οὖν ἐκ πίστεως εἰρήνην ἔχομεν πρὸς τὸν Θεὸν διὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν ᾿Ιησοῦ Χριστοῦ, 2 δι᾿ οὗ καὶ τὴν προσαγωγὴν ἐσχήκαμεν τῇ πίστει εἰς τὴν χάριν ταύτην ἐν ᾗ ἑστήκαμεν, καὶ καυχώμεθα ἐπ᾿ ἐλπίδι τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ. 3 οὐ μόνον δέ, ἀλλὰ καὶ καυχώμεθα ἐν ταῖς θλίψεσιν, εἰδότες ὅτι ἡ θλῖψις ὑπομονὴν κατεργάζεται, 4 ἡ δὲ ὑπομονὴ δοκιμήν, ἡ δὲ δοκιμὴ ἐλπίδα, 5 ἡ δὲ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει, ὅτι ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ ἐκκέχυται ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν διὰ Πνεύματος ῾Αγίου τοῦ δοθέντος ἡμῖν.

Ας ξεκινήσουμε λοιπόν τις μικρές απαντήσεις μας εμμέσως στο ερώτημα εκτελώντας το χρέος μας αρχικά προς την Βασιλεύουσα

Η Αγία Σοφία την περίοδο της ακμής της, μέσα από ένα βίντεο – ταξίδι ανακάλυψης.Το μνημείο-σύμβολο της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, το θαύμα της βυζαντινής αρχιτεκτονικής.

Μία πλήρη ψηφιακή αναπαράσταση του ναού της Αγίας Σοφίας στην στο πνευματικό και πολιτικό της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, ένα θαύμα της βυζαντινής αρχιτεκτονικής, επιβίωσε ως τις ημέρες μας παρά τις αντιξοότητες και αποτελεί ένα μνημείο της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς.

Αναπαρίσταται, με πλήρη λεπτομέρεια, το εσωτερικό του ναού, ο αρχιτεκτονικός του σχεδιασμός, ο γλυπτός και ψηφιδωτός διάκοσμος και παράλληλα, παρουσιάζονται οι διάφορες φάσεις κατασκευής του μνημείου και σημαντικά ιστορικά, κοινωνικά και οικονομικά στοιχεία της ζωής του Βυζαντίου.

Η εικονική περιήγηση ξεκινά με την κατασκευή του μεγάλου ναού μετά την καταστροφή της παλαιότερης βασιλικής της Αγίας Σοφίας, κατά την Στάση του Νίκα, το 532 μ.Χ.. Ο Ιουστινιανός αναθέτει την μελέτη και την κατασκευή στους αρχιτέκτονες και μαθηματικούς Ανθέμιο και Ισίδωρο.

Όταν, λίγα χρόνια αργότερα, ο τρούλος που κατασκεύασαν οι δύο αρχιτέκτονες καταστρέφεται εξαιτίας ενός μεγάλου σεισμού, ο Ιουστινιανός αναθέτει στον Ισίδωρο το Νεότερο την κατασκευή ενός ψηλότερου και σταθερότερου τρούλου.

Φθάνοντας στο τέλος της περιόδου της εικονομαχίας, με την βοήθεια του Πατριάρχη Φωτίου βλέπουμε τις πρώτες ψηφιδωτές εικόνες του ναού και μαθαίνουμε για την «εν Αγία Σοφία Οικουμενική Σύνοδο» του 879 μ.Χ.

Η περιήγηση συνεχίζεται με την παρουσίαση των περίφημων ψηφιδωτών της Αγίας Σοφίας, με αποκορύφωμα το ψηφιδωτό της Δέησης. Η Αγία Σοφία υπέστη πολλά δεινά από τους σταυροφόρους μετά την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης το 1204 μ.Χ.

Τα δεινά αυτά λήγουν το 1261 μ.Χ., όταν ο Μιχαήλ Παλαιολόγος ανακαταλαμβάνει την Πόλη. Παρακολουθούμε την στέψη του Μιχαήλ ως αυτοκράτορα στην Αγία Σοφία και την προσπάθειά του για την ανόρθωση της αυτοκρατορίας μετά την εκδίωξη των Λατίνων από την Πόλη.

Τα ψηφιδωτά και οι τοιχογραφίες της Αγίας Σοφίας είχαν καλυφτεί με σοβά την περίοδο άλωσης της Κωνσταντινούπολης, γεγονός που ευνόησε την καλύτερη συντήρησή τους।

Το παράξενο για όλους εμάς που δε γνωρίζουμε την τέχνη της Αγιογραφίας είναι ότι τα ψηφιδωτά καλύφθηκαν από παχύ στρώμα ασβέστη (περίπου δύο δάχτυλα). Αν και κάλυψαν τα χριστιανικά σύμβολα οι σταυροί φαίνονταν πάνω από τον ασβέστη.

Πρόκειται για καλυμμένες με σοβά αγιογραφίες, είναι πολύ παράδοξο να μη φαίνονται με γυμνό μάτι, αλλά να αποτυπώνονται στο φωτογραφικό φακό!!! Αγιογράφος, που έχει εργαστεί και σε ψηφιδωτές εικόνες, λέει:«Για να καταλάβετε μιλάμε για ένα αδρανές υλικό π.χ. πέτρα (όπως τα ψηφιδωτά) είναι αδύνατον να αποδώσει χρώμα ως χημική αντίδραση στον νωπό σοβά (όχι και μόνο περιέχει ασβέστη) ώστε να απεικονίσει το σχήμα Σταυρού»Οι σταυροί είναι ορθόδοξοι (ισοσκελείς) βυζαντινοί και αποτελούν σύγχρονο φαινόμενο των τελευταίων μηνών.

Για την περίπτωση που πρόκειται για μεταλλικούς σταυρούς που οξειδώθηκαν, αγιογράφος είπε: “Και όπως και εσείς θα γνωρίζετε το σίδερο με συνδυασμό με το πέρασμα του χρόνου και τις ατελείωτες καιρικές συνθήκες προκαλεί οξείδωση και το κόκκινο χρώμα (σκουριά) απλώνεται σαν καρκίνωμα.”

Τα μωσαϊκά της Αγίας Σοφίας παρέμειναν ακάλυπτα μέχρι το 1847, όπως γίνεται φανερό από μαρτυρίες περιηγητών που είδαν εικόνες ψηφιδωτών, άλλες ευδιάκριτες και άλλες αμυδρά ορατές. Οι Τούρκοι, αντί να μετακινήσουν τα μοναδικής ομορφιάς μωσαϊκά της Αγίας Σοφίας, τα κάλυψαν με μέταλλο και γύψο.

 Οι Τοιχογραφίες Αμέσως μετά την Εικονομαχία προσφέρουν οι τοιχογραφίες στην κόγχη του ιερού της Ροτόντας (τέλη 9ου αιώνα) και στον Άγιο Ανδρέα Περιστερών (870-880), ενώ αυτές της Παναγίας «των Χαλκέων» (1028μ।Χ) αποτελούν τη σημαντικότερη τοιχογραφική διακόσμηση στην Ελλάδα τον 11ο αιώνα.

Ο ναός μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης (1453) μετατράπηκε σε μουσουλμανικός τέμενος και υπέστη μεγάλες ζημιές ιδίως στις μεγαλοπρεπείς τοιχογραφίες, γιατί στους μουσουλμάνους απαγορεύεται η απεικόνιση του ανθρώπου και του Θείου και για τον λόγο αυτό καλύφθηκαν όλες οι τοιχογραφίες του ναού.